स्त्रियांच्या आत्मनिर्भरतेसाठी आणि सक्षमीकरणासाठी झटणा-या अनेक संस्था आहेत; पण समाजातील त्यांच्या स्थानाबाबत अभ्यास करून त्यांच्या सबळीकरणासाठी प्रयत्न करणारी ‘सोफाया सेंटर फॉर विमेन्स स्टडीज अॅण्ड डेव्हलपमेंट’ ही सोफाया कॉलेजची संस्था आणि तिचं कार्य प्रेरणादायी आहे.
स्त्रियांचे प्रश्न आणि त्यांचं सक्षमीकरण याबद्दल आजकाल कुणीही बोलताना दिसतो. यासाठी काम करणा-या संस्थांचा तर सुळसुळाट झाला आहे. अशा खूप कमी संस्था अस्तित्वात आहेत, ज्या वेगळा विचार करून समस्यांच्या मुळाशी जाऊन त्या सोडवण्यासाठी पर्याय पुढे आणतात.
मुंबईतल्या सोफाया महाविद्यालयाने प्रस्थापित केलेली ‘सोफाया सेंटर फॉर विमेन्स स्टडीज अॅण्ड डेव्हलपमेंट’ ही एक अशीच संस्था आहे, जी समाजात स्त्रियांना भेडसावणा-या समस्यांचा संपूर्ण अभ्यास करते आणि या माहितीच्या आधारावर महिला सक्षमीकरणासाठी विविध कार्यक्रमांची आखणी करते. सोफाया महाविद्यालयाच्या आवारातच या संस्थेचं एक सुसज्ज ग्रंथसंग्रहालय आहे, ज्यात स्त्रियांशी निगडित अनेक विषयांवर विविध भाषांमध्ये देशातील आणि विदेशातीलही साहित्य उपलब्ध आहे.
त्याचप्रमाणे वृत्तपत्रांमधील स्त्रियांविषयी छापून आलेल्या लेख आणि बातम्यांचे सर्व तपशील छापील स्वरूपात उपलब्ध आहेत. शिवाय इंटरनेटची सुविधाही आहे. थोडक्यात, स्त्रियांविषयी अभ्यास आणि संशोधन करण्यासाठी हे सुसज्ज ‘रिसर्च सेंटर’ तयार करण्यात आलं आहे. वर्षाअखेर या संशोधनाचा अहवाल छापला जातो, ज्याचा उपयोग अनेक प्रकारच्या अभ्यासांसाठी होतो. दरवर्षी संस्थेमार्फत ‘उर्ध्वमूल:’ हे स्त्रिया आणि त्यांच्याशी संबंधित विषयांवर पुस्तक प्रकाशित केलं जातं.
सुरुवातीला १९९०-९१ साली सोफाया कॉलेजच्या तत्कालीन प्राचार्यानी संस्थेची संकल्पना पुढे आणली. अखेर, ६ ऑक्टोबर २००१ रोजी या संस्थेची स्थापना झाली. या महाविद्यालयाच्या सध्याच्या प्राचार्या डॉ. (सिस्टर) आनंदा अमृतमहल या संस्थेच्या संचालकपदी अत्यंत उत्साहाने आणि जबाबदारीने सूत्र सांभाळत आहेत. त्यांच्या मते, ‘‘या संस्थेची स्थापना महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी तसंच त्यांच्या समस्या समजून घेऊन, त्यांच्यातील गुणांची ओळख करून त्यांचा आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी झालेली आहे. ही संस्था लहान असली तरी या कार्यासाठी पूर्णपणे समर्पित आहे.’’
या संस्थेच्या कार्यक्रम अधिकारी असलेल्या लता पुजारी आणि पल्लवी बांदोडकर यांनी संस्थेच्या उद्दिष्टांबद्दल माहिती देताना सांगितलं की, आम्हाला अधिकाधिक ग्रामीण भागात पोहोचून तिथल्या स्त्रियांच्या सक्षमीकरणासाठी काम करायचं आहे. त्यांच्यापर्यंत केवळ वस्तू पोहोचवण्यापेक्षाही त्यांच्यातला विश्वास जागृत करून त्यांना आत्मनिर्भर बनवण्याचा आमचा प्रयत्न आहे. केवळ स्त्रियांना मार्गदर्शन करून उपयोग नाही, तर परुषांनाही योग्यरीत्या जागृत करणं आवश्यक आहे. म्हणूनच संस्थेच्या सर्व कार्यक्रमांमध्ये आणि प्रशिक्षणांमध्ये पुरुषांनाही सहभागी केलं जातं.
आकांक्षा, मुंबई मदर्स अॅण्ड चिल्ड्रन ऑर्गनायझेशन, यंगस्टर्स अशा विविध संस्थांसोबत सोफाया सेंटरने पुण्याजवळील राजगुरूनगर, कर्नाळा, वसई-विरार अशा अनेक भागांमध्ये काम केलं आहे. स्त्रियांची निर्णयक्षमता वाढावी आणि त्यांनी आत्मविश्वासानं स्वावलंबी व्हावं याकरिता ही संस्था अनेक छोटय़ा-मोठय़ा गृहव्यवसाय आणि लघुव्यवसायांचं प्रशिक्षणही पुरवते.
या अंतर्गत चॉकलेट-आईस्क्रीम बनवणं, बेकरी, मेणबत्त्या, कागदापासून शोभेच्या वस्तू बनवणं इथपासून थेट इंग्रजी भाषेचं शिक्षण, घरातील यंत्रांची दुरुस्ती करणं, खाद्यपदार्थ आणि पोषण, आत्मरक्षण, व्यक्तिमत्त्व विकास, आरोग्य सहाय्यक, सामाजिक कार्य अशा अनेक विषयांचं शिक्षण दिलं जातं. या प्रशिक्षणानंतर अनेक महिलांनी स्वत:चे उद्योगही सुरू केले आहेत. संस्थेतर्फे अनेक स्तरांवर महिलांच्या विविध प्रश्नांवर वाद-विवाद आणि परिसंवादांचं आयोजनही केलं जातं.
सोफाया सेंटरद्वारे अनेक सव्र्हे आणि माहितीची पडताळणी करून स्त्री अर्भकाची वजन-उंची, स्त्रियांशी संबंधित पाण्याच्या समस्या आणि उपाययोजना अशा विषयांवर मानवी हक्क आयोगाकडे प्रबंध सादर करण्यात येत आहे. महिला सक्षमीकरणासाठी अशाप्रकारची संस्था स्थापन करून सोफाया कॉलेजने एक नवा पायंडा पाडला आहे. या संस्थेच्या विविध उपक्रमांसाठी महाविद्यालय स्वत: विशिष्ट रक्कम वर्षागणिक खर्च करते. पण बरेचदा निधीअभावी अनेक कामं लांबणीवर पडतात. शासनाकडून या संस्थेला आणि त्यांच्या संशोधन कार्याला कोणतीही आर्थिक मदत मिळत नाही. सुरुवातीच्या काळात टाटा, एस्सार अशा काही कंपन्यांकडून निधी उपलब्ध होत असे, पण आता मात्र संशोधनाच्या कामासाठी खर्च करण्यास कंपन्या निरुत्साही दिसत आहेत.
स्त्रियांना समाजात असमानतेची वागणूक मिळण्यामागची, ती दुर्लक्षित राहण्यामागची मूळ कारणं शोधून त्यावर उपाय करण्याचा ‘सोफाया सेंटर फॉर विमेन्स स्टडीज अॅण्ड डेव्हलपमेंट’चा निर्धार आहे. आम्ही समस्या सोडवू असा आमचा दावा नाही, पण त्या समस्येचा खोलवर संपूर्ण अभ्यास करून ती सोडवण्यासाठीचे विविध पर्याय उपलब्ध करून देण्याचा आमचा प्रामाणिक प्रयत्न आहे, असं संस्थेचे अधिकारी ठामपणे सांगतात. महिला सक्षमीकरणाबद्दल वरवरची चर्चा आणि कृती करणा-या आपल्या समाजात प्रामाणिकपणे या समस्यांचा अभ्यास करून तोडगा काढणा-या अशा संस्थांची गरज आहे.
संपर्क : sophia_womencentre@rediffmail.com
No comments:
Post a Comment